НЕ’ УБИВА НЕУКОСТА

Особено е важно кога демантите, во што и да е’, доаѓаат од младите генерации уметници / културни работници. Тоа, во случајов со мојата теза за заспаноста / пасивноста на македонскиот уметник во однос на актуелните состојби во културата и во уметноста, но и во општеството во целина, доаѓа од двајца млади (Јана Јакимовска и Ненад Тонкин) кои, со нивниот site specific проект „Визија Скопје“, говорат за узурпацијата на јавниот простор во градов и, секако, критички го опсервираат т.н. проект „Скопје 2014“. И токму тоа е работа на македонскиот уметникот денес! Што ќе рече, не биле баш сите македонски уметници заспани!? А сепак, тоа е само инцидент, актуелна случка во морето неактуелни, дури непотребни „уметнички“ приказни кои сакаат да си слават секакви свои годишнини и јубилеи, си го слават дури и ателјето како некаков фактор (sic!) во уметноста. Уметноста ќе ги запамети само по славјата!

Дали во некое можно резиме за актуелните состојби / не(до)разбирања за и во македонската уметност токму ваквиот себичен однос на уметникот, неговата општествена пасивност – да не речам плашливост – е најбитен сегмент во општата слика? Сепак не, се разбира, но тоа е само едно делче, важно, нормално, во сплетот на сите суштински ситуации, камче во мозаикот што се’ уште не ни се прикажува како конкретна слика, но никако единствено. А сликата и онака не можеме да ја видиме цели три децении! Што ќе рече: сепак мора да има(ме) некаква фалинка?

Сеедно, во неколку наврати, а главно во врска со уметничката критика но и со општата ситуација, ја спомнував едукацијата како еден од најважните сегменти во поткренувањето на рамништето на разбирањето на општеството на уметничките процеси и важноста на уметноста не само за уметниците и институциита туку и за некакво (нека е и утописко) општо добро. Неколку битни столбови ја крепат општата уметничка едукација: образованието, институциите и критиката. (Се разбира, уметникот и неговото дело се услов без кој не се може! Ама и врз нив и карактерот на нивното дело влијае општата ситуација, па ако таа повладува на сите негови глупости тогаш и неговата уметност заталкува во секакви насоки). Не можам, попрво не сакам да говорам за состојбите во уметничкото образование на сите рамништа (основно, средно, високо). А сите се (ин)директно поврзани. Тоа е посебна и особено болна тема за која што морат да проговорат директните учесници во процесот. Иако, сигурен сум, уште долго никој тоа нема да го направи. Едноставно, заличува како никој да не се грижи за овие нешта! Впрочем, не слушнав, (освен ако не сум пропуштил нешто), некаква реакција од македонските образовни инстанци (на сите нивои) за нагледното „уметничко“ дело наречено „Скопје 2014“ што перманентно и континуирано ги труе младите генерации. И што, после тоа, ќе ги научите вие во училиште? И бидејќи повторно го спомнувам, ако се навратите повнимателно на тој шизоиден „проект“ ќе видите дека многу поголем е бројот на директните учесници областа на уметничкото образование во таа будалаштина отколку на оние кои на некој начин се спротивставиле. Овие вториве се бројат на прсти! Но, во целиот образовен процес во областа на образованието клучен играч е државата и тука мора да се бараат сите курцшлуси односно пропусти. Иако јас и тоа еднакво би го припишал на глупоста и необразованоста на таа иста држава, но и на нејзините образовни институции! Ако во овој контекст ви предочам дека оваа иста држава и ова исто (демек стручно) високо образование сосема благонаклоно во своите редови прифати и такви уметнички анонимуси – главни актери во погореспомнатиот кичерај што се’ уште ни го гнаси градот, ви треба повеќе? Кое и какво е тогаш тоа уметничко образование и квалитет што ќе го добиваат генерации и генерации македонски студенти – потенцијални уметници?  Или, ако веќе говориме за тоа, и онаа која бараше „долги ножеви“ за опозицијата се’ уште е дел од уметничкиот воспитно-образовен процес, исто како што и онаа која што бараше од македонската полиција да стрела во македонските демонстранти е дел од македонскиот театар! Е па, извинете … Но кај нас и тоа поминува, нели, како и се’ друго! Или, поточно, ако целиот уметнички едукативен процес, од основното до високото образование не е замислен како квалитетен стручен континуитет со висококомпетентни (и морални) предавачи, тогаш тој важен сегмент во формирањето на генералната уметничка слика во државата секогаш ќе пелтечи, ќе заостанува не само зад светот туку и зад одделни прогресивни уметнички појави дури и кај нас. И (ќе) ја креаира оваа слика во уметноста и во културата што ја гледаме денес.

Вториот битен дел во овој процес се уметничките институции, а за нив и претходно доволно говорев. Но, на пример, само како мали но елоквентни и секако куриозитетни појаснувања би додал дека денес, една национална институција сосема отворено го класифицира некојси Ибрахим Кодра во рангот на еден Пикасо а „стручните“ кадри во институцијата на тоа никако не реагираат. Или ако не реагираа ниту во изминативе дванаесет години на сиот оној анахрон „уметнички“ ужас што му го сервираа на македонскиот граѓанин, што тогаш денес можете да очекувате од нив? Без реформа, без директна државна интервенција да се променат, одеднаш, и преку ноќ да станат стручни, компетентни, зрели, морални, објективни …? Таквите нешта никако не се случуваат сами од себе, уште помалку за ден-два. А тие се оние кои ја креираат појавната слика за македонската уметност денес, кои одлучуваат за тоа кој уметник, режисер, актер … ќе работи во нив, како краткорочно и – што е уште пострашно – долгорочно ќе се развива институцијата итн. Најголемиот дел од вината за ужасниот степен на нестручност и некомпетентност во уметничките институции повторно лежи кај државата која толерира етно-партиски вработувања и раководни кадри кои појма немаат за работата што треба да ја вршат. Во истите национални институции бившиот фашизоиден режим без каков и да е’ отпор вршеше упад во колекциите преку квазиоткупот наметнуван неколку години по ред, а со што целото ѓубре од ателјеата на нивните пулени беше (от)купено и сместено во депоата на овие институции. А впрочем, повторно, по којзнае кој пат, она проклето „Скопје 2014“ е очебиен пример за сите овие случувања, и не само за тоа! Во македонските театри тој ист режим дозволуваше работа само за своите пулени и клиенти, во македонскиот филм сите, и буквално сите средства одеа кај партиските абоненти …

Па следствено, а имајќи го предвид сиот овој „талог“ во македонското уметничко образование и институции, за која и каква уметничка сцена или разбирање на уметноста можеме воопшто да говориме денес?

Advertisements

ЗАСПАНИОТ УМЕТНИК

Ставот на група бугарски интелектуалци апропо декларацијата на нивната држава за почетокот на пристапните преговори на Македонија со ЕУ е став за длабока почит и наклон пред самата есенција на поимот интелектуалец и неговото делување во општеството. Каква врска има тоа со македонската уметност? Никаква, односно секаква зашто не можете да говорите за состојбите во уметноста а да не го допрете (и) прашањето на односот на уметникот кон општеството, кон државата, кон состојбите во таа уметност. Уметникот не е изолиран остров кој плови низ некакво романтично езерско синило – ова со езерото зашто Северна Македонија нема море! – и медитира и создава безвременски уметнички дела. Не е така, за жал, инаку сите би посакале да бидеме уметници. А едновремено, токму уметникот, па и македонскиот, се вбројува во таа поширока одредница интелектуалци бидејќи де факто го претставува, го оваплотува, сакал-нејќел, интелектуалниот потенцијал на својата земја. Иако, би рекол, дека македонските уметници, или барем голем дел од нив, не се (секогаш) свесни за тој факт.

Сеедно, но, повторно со уште еден голем наклон кон јавниот чин на бугарските интелектуалци, македонскиот уметник низ современата историја многу ретко дејствувал на тој начин. (Впрочем, не дејствува ни сега, чека работата да му ја завршат бугарските колеги). Зошто? За тоа, за жал, немаме соодветни историски, политичко-социолошки и културни истражувања / студии, немаме дури ни којзнае какво количество текстови или скромни прилози кои што би се бавеле со таа проблематика. (Изгледа мислиме дека тоа е небитно прашање?). Затоа можеме да изнесуваме само свои лични согледби и размисли. Тие, секако, ќе бидат лични, со апсолутна тенденција за објективност, но со неизвесен резултат, се разбира. Зашто, повторувам, за стручно-научно фундирано истражување на оваа тема е неопходно – време. Но, за оваа прилика би упатил на некои, какви-такви, историски референци кои што би можеле да послужат како некаков репер и за денешните состојби, иако во овие седумдесетина години многу нешта би требало да бидат сменети. Велам седумдесетина години зашто прво што паѓа на ум е ставот, тоест „ставот“, на македонската интелектуална „елита“ за времето на воведувањето на т.н. социјалистички реализам како октроиран уметнички „систем“. Знаете колкумина македонски уметници се спротивставиле на таа државна интервенција во самата суштина на уметноста? Само неколкумина, да не речам три-четворица, меѓу кои особено Борко Лазески и Димче Протуѓер, но и тие во времето кога овој „правец“ веќе беше на претсмртна постела. Но сепак, тие двајца се осмелија да се спротивствата на тогашниот партиски идеолог во македонската култура и уметност Киро Хаџивасилев, побивајќи ги, еден по еден, сите негови „аргументи“ pro оваа уметничка бесмисла. Добро, некој ќе рече дека тоа сепак биле ризични години за конфликт со власта, особено таа власт која што некои денес милуваат да ја нарекуваат диктаторско комунистичка. Арно ама, колкумина македонски уметници (од сите уметности) јавно се спротивставија на онаа довчерашна фашизоидно диктаторска власт на малоумноно фирерче на привремен престој кај пајташот му Орбан? Можете на прсти да ги наброите! Ама многу прсти односно раце ќе ви требаат да ги изброите сите оние кои само веднеа глава и повладуваа на будалаштините на нивните полуписмени колеги и тогашната партиска веморонска врхушка, уште повеќе прсти ќе ви требаат за оние кои активно се вклучија во културниот и уметничкиот терор во оваа држава цели дванаесет години! Дури држеа посрани говори во полза на власта, етикетираа, диференцираа, денунцираа, се богатеа … на секој партиско-државен конкурс на пуфлата имаа по неколку проекти од гооолемо национално значење, додека останатите со години тавореа на дното на македонското уметничко и културно скалило.

И впрочем, целиот период помеѓу онаа будалаштина викана социјалистички реализам и идиотштината викана „Скопје 2014“ и антиквизација на македонската култура и уметност – каде што божем релевантни а во суштина самоподјармени македонски сликари правеа цели изложби посветени на вемерото и нашиот предок Александар Македонски, пишуваа сценарија и добиваа пари за такви бомбастични антиквизациски и „идеолошко“ допадливи филмови – е пополнет главно со молк на македонскиот уметник, со наведната глава, со нереагирање дури и на најжешките општествени теми! Оттука, зачудуваат ли сегашниве состојби во македонската култура и уметност?

Речиси логично е, барем за Балканот, државите во (се’ уште) демократски пелени да се обидуваат да ги држат под контрола сите можни конци релевантни за состојбите во државата, па дури и оние во уметноста и културата. Но, едновремено, логично е, очекувано е токму уметноста и културата, дури или особено во услови на магливи демократски состојби, да бидат очекуваниот демократски коректив на власта, на секоја власт, па и на оваа, да бидат слободоумната искра на државата инсистирајќи на сите, сите до една „привилегии“ што ги уживаат културата и уметноста во Европа. Зошто тоа не е така? Тешко прашање, но еманципацијата на македонскиот уметник очигледно е прашање на време. Дефинитивно. И тоа време изгледа кај нас се’ уште не е дојдено. А во целава македонска состојба на заспан, пасивен уметник голем удел има и тридецениското, во основа лажно, самоубедување за сопствената величина, поткрепено со дволичната поддршка на таа слика од страна на државата / системот. Да, тоа се можеби пресилни констатации но кога гледате дека сите важни битки во државата, па и онаа за демократијата, ги бијат само малкумина од постојниот интелектуален / уметнички потенцијал, тогаш таквата констатација изгледа на место.

Знам дека би било глупаво, па и бесцелно овде да се приведуваат историски примери на уметникот како бунтовник, како револуционер и учесник во сите важни демократски собитија барем на ова европско тло. Почнувајќи, на пример, од еден Курбе во Париската комуна, или германските активизми од 1910 година, постреволуционерната советска уметност и ангажманот на една цела плејада советски авангардни уметници, ситуационистичката интернационала во времетео на мај 1968 во Париз, трансверзалното преплетување на антиглобалистичкото движење и европската т.н. noborder мрежа, или ангажираноста / уметноста на еден Аи Веивеи во мигрантските движења итн. И да, тука би можело, или би морало да се спомне и учеството на еден број македонски уметници во НОВ и Револуцијата 1941-1945 година … ама тоа, нели, беше прилично одамна?

КРИТИКАТА КАКО НЕОПХОДНОСТ

Инсистирањето на повторното заживување на критиката не е некакво мое умислено фаворизирање на еден (битен) сегмент од мојата професија туку, во дадениот македонски миг, е неопходност без која што не гледам како македонската уметност, па и културата во целина, ќе се извлечат од застојаниот жабурник на самобендисаност, партизација и ретроградност. Ако пак треба дополнително да ги појаснувам овие три, би рекол, клучни придавки, можам и тоа. За самобендисаноста, имено, доста пишував, а сега би рекол дека тоа е една од суштинските причини за нашите сегашни состојби. Умислата – иако многу често и натурена од надлежните државни институции, што е посебна приказна – дека ние навистина жнееме успеси, дека имаме којзнае каква уметност, дека имаме современа култура … сосема ретко и главно локално е поткрепена со факти туку повеќе само со наши желби кои што остануваат на ниво на мечти. Кога велам факти, говорам за сериозни (објективни!) домашни и странски (критички) осврти на резултатите во одделна област, или за одделен проект, кој и да е’. На пример, нешто слично на времето на „Пред дождот“, или денес на „Honeyland“ (изоставувајќи тука, за жал, и уште неколку одлични македонски филмови од сите жанрови, реализирани последниве години, еве на пример „Исцелител“); или, повторно, изложбата на Велимир Жерновски во МСУ, овогодишното учество на Нада Прља на Венециското биенале, но, на пример, и на една постара изложба – „Дијалози“, прикажана во УНЕСКО во Париз – со критички осврт дури во престижниот „Le Monde“; во литературата меѓународните дострели на една Лидија Димковска, на пример, или кај нас на младиот Петар Андоновски, но и други, се разбира; во естрадата, секако, квалитетите на еден Тоше Проески (ама никако и циркузантине од „Евровизија“); епскиот тандем Стефановски – Унковски во театарот … итн. Имало и многу други, се разбира, ама ги има се’ помалку. А сето тоа е обратнопропорционално со парите што државата ги вложува во уметноста и во културата како целина! Ама за сите наведени примери постојат речити критички осврти, наши и странски, кои децидно и компетентно ги лоцирале сите квалитети (па и слаби страни, ако веќе сакаме да бидеме искрени) на наведените дела.

Се разбира, не мислам дека компетентната критика ќе ги реши сите наши заблуди и, да не речам, проблеми на уметничката сцена. Ама таа секако би била оној неопходен коректив кој што би и’ помогнал на државата но и на публиката полесно да ги поставува стандардите / параметрите за потенцијалната проценка на идните уметнички проекти. Критиката би била и соодветен локален барометар за македонските институции, инаку пословично некритички и крајно беневолентни кон сомнителни вредности, односно би претставувала механизам за континуирана проценка на нивната работа. Зашто, да не заборавиме: критиката има и едукативна улога во општеството! А ако нам, во овој миг, ни треба нешто тоа е едукацијата во културата и во уметноста! Зашто, не само што македонската уметност веќе сосема ретко испорачува квалитетен „производ“ туку на македонската уметничка сцена се намножија полуквалификувани тоест неквалификувани, некомпетентни шушумиги кои на јавноста и’ пласираат секакви будалаштини во форма на славоспеви за одделни македонски уметници и „уметници“, а уште почеста стана праксата и самите уметници да си ги оценуваат делата и да ги прогласуваат малтене за ремек-дела и мало национално богатство. Да беше таква праксата и во светот, можете да замислите на што ќе личеше уметноста денес?

Никако не мислам дека критиката е безгрешна или од господа даден одговор за некои битни прашања во уметноста. Историјата на уметноста го говори токму спротивното. Знам, секој ќе ги посочи веќе изветвените примери со уметноста на еден Ван Гог, или дури и Пикасо и односот на јавноста, на критиката, на галеристите кон нивните дела кои што само неколку децении подоцна достигнувале астрономски цифри на светските аукции а нивните имиња останале вечно запишани во сите сериозни книги за уметноста на нашето време. Но, да не заборавиме: говориме за едно друго време, време пред стотина и повеќе години, кога дури и во еден Париз критериумите биле прилично лабави. Денес критиката не е така поводлива по „јавното“ мислење или по изборот на галеристите, издавачите, театрите, филмските продуценти. Таа, критиката, умее да биде и безобразна, но и тоа е (донекаде) нормално ако останува во рамките на стручноста и компетентноста. Иако и тука нашите актуелни примери многу се разликуваат од светската пракса. Кај нас, имено, дури и лошата критика – а ги имало, не еднаш – не ги спречува(ла) институциите секоја година да фаворизираат свои абоненти и пулени-клиенти и нивни „проекти“, небаре парите ги носат од дома па можат да ги расфрлаат кому и како сакаат. И тука повторно ќе го споменам особено филмот, но и тековната македонска издавачка продукција, ликовната уметност, театарот … А сепак, јавноста, самоиницијативно или помогната од медиумите и одделни за тоа задолжени државни институции, по правило повеќе внимание посветува на парите што ги троши политиката / функционерите, за се’ и сешто но често и за неспорни, разбирливи и неопходни работи, но во уметноста и во културата, па и во други општествени сфери безобразното расфрлање на државни средства бега од јавниот фокус. Ако на таа и таква јавност и’ се укаже на овие нешта, ќе се смени ли состојбата?

Можеби, но веројатно не така бргу и не така значително зашто за тоа, прво, е неопходна токму онаа едукација, а потоа и интервенција на државата во тие трошоци. Не мислам на директна интервенција во уметноста – неа ја имаме и премногу – туку во ревитализацијата на стручниот и критичкиот апарат и континуираното стручно и професионално следење на резултатите на уметничката сцена. А (и) за тоа се неопходни компетентни поединци и институции, така што изгледа се вртиме во некаков маѓепсан круг без излез. А во овој контекст не можам а да не приведам пример каде што токму државата е таа која што отворено не сака да ги почитува или дури целосно ги игнорира стручните укажувања во сферата на културата и уметноста, за што односот кон Охрид е најдобар и најсвеж пример, но и сите оние аналитички материјали и елаборати кои беа сработени од стручни работни групи по усвојувањето на Националната стратегија а кои што лежат неискористени, дури неотворени, во некоја фиока во Министерството за култура. Па оттука, не треба да чуди ни сосема сличниот игнорантскиот однос на повеќето надлежни македонски институции не само кон лошата критика туку и кон секое стручно / професионално укажување што доаѓа вон нивниот ограничен етно-партиски фокус!

КОЈ ЈА УБИ(ВА) МАКЕДОНСКАТА КРИТИКА?

И уште еднаш: инсистирањето, поточно интересот на јавноста за состојбите во македонскиот филм, како што веќе реков, се главно заради големите државни пари што се „вртат“ во таа дејност, а се речиси обратно пропорционални со ефектите тоест (уметничките и другите) резултати. И уште еден аргумент: кај македонскиот филм тие нешта се полесно мерливи и заради еден особено битен факт (кој што неколку пати го потенцирам): постоењето на критика која компетентно и аргументирано, јавно, ги соопштува нејзините гледања на ефектите. И токму тоа е основната (а кај нас загубена) карика што во самата суштина ги спојува уметничкиот процес и резултатот односно постигнатиот ефект со толку и толку потрошени државни пари. Благодарејќи на само еден скромен подлисток наречен „Филм +“ кој што излегува еднаш месечно во / со дневниот весник „Слободен печат“, а заради упорноста, да не речам тврдоглавоста на двајца реномирани македонски критичари (Сунчица Уневска и Влатко Галевски) и една мала помлада екипа соработници! Тоа е првата, да ја наречам дневна (или во случајов месечна) линија на придобивките на јавната критика, а ги има уште многу, долгорочни / трајни. Но, да речеме дека оваа е тоа што во моментов не’ интересира зашто се пројавува како единствен јавен критички глас во / за македонската уметност денес. Тоа, се разбира, е поразителен факт за македонската култура, но не е случаен! Никако не е случаен!!!

Затоа впрочем и таквиот („двосмислен“) наслов – Кој ја уби(ва) македонската критика – бидејќи сака да упати на два битни моменти: моментот на злосторството и моментот на прикривањето на неговите траги тоест обидот истото да се задржи како трајна состојба. Првиот мотив е јасен и веќе неколку пати го спомнувам. Имено, (не само) на бившиот фашизоиден режим и неговите тотално, ама баш тотално неспособни кадри, особено во културата и уметноста, секој јавен критички збор им претставуваше проблем, дури ноќна мора. Заради едноставна причина: никако не умееа, не успеваа да одговорат на критиките, на аргументите на „другата страна“, не можеа рационално / логично да ги објаснат своите постапки и „политики“ – зашто тоа и не беа политики – заради што беше поедноставно да се задуши секој обид во јавноста да прозвучи каква и да е’ форма на критика на нивните културни и уметнички „политики“. Така и беше. Постапно, токму преку Министерството за култура и годишните конкурси, а таму каде што требаше помогнати и од директорскиот „кадар“ во националните институции (на пример Музејот на современата уметност!), се спроведе операцијата „убивање на критиката“. Мирно, фино, сталожено, со некаков само ним познат редослед беа укинувани списанијата чија што превасходна функција беше критиката, понатаму во про-режимските медиуми, особено пишаните, но и електронските, исто така паралелно течеше замолчување на секаков критички одглас, така што Македонија многу бргу стана земја на молкот! Silenceland! И тоа не само во уметноста, туку – во се’! Молчењето стана национален спорт, зашто малоумното фирерче беше многу осетливо на критика, како и секоја друга малоумна персона, нели. Впрочем, и тоа беше еден од битните елементи зошто не нарекоа „заробена држава“.

Не случајно го спомнав Музејот на современата уметност кој што, до пред десет години, беше издавач на единственото (колку-толку) сериозно списание посветено исклучиво на настаните / критиката на визуелните уметности. Со вмронската окупација на таа институција од страна на тотално неспособни „кадри“ јасна беше целта дека, покрај убиството на уметноста, мора да оди јабана и списанието „Големото стакло“. (Нема да правам дополнителни политички алузии на провенинецијата и однесувањето на тогашното уредништво, ќе го оставам тоа сепак за друго време!). Како и да е’, списанието престана да излегува, на општа радост на идиотите! И тоа траеше цели десет години, за да повторно види „бел ден“ минатата година, овојпат како двоброј, а со назнака дека така и ќе продолжи да излегува: двапати годишно. Зошто? Оваа држава нема пари да плати годишно уште неколку броја, чини ли тоа милионски суми, или институцијата нема можности да го издава почесто – ако таа нема, има кој има! – или има уште редица други недугави оправдувања? Истата приказна е со сите други списанија од областа на културата и уметноста кои, едноставно, умреа а (и) оваа држава / власт се прави дека тоа не го знае, или пак навистина не го знае? Ако не го знае, еве сега го знае, или нема луѓе кои можат да се зафатат со таа „тешка“ работа? Дури и наспроти фактот дека онаа „проклета“ Национална стратегија за развој на културата во Р(С)М за периодот 2018-2022 година во неколку сегменти упатува токму на неопходноста на (повторниот) развој на критиката кај нас?! Или повторно сите ќе се правиме на триипол?

Не велам дека критиката е едноставна работа. Напротив! Ама велам, повторно, таа е нешто без кое што една држава е осудена да талка низ секакви магловити предели на двосмисленоста, на кичот и квази-ументоста, на трајното губење на компасот во проценката на квалитетот на она што се плаќа со парите на даночните обврзници. А тоа секогаш е ризична опција, не знаете кога и како ќе ви се скрши од глава. Како, на пример, со филмон за Исус, финансиран со државни пари, па комедијантски „забрануван“ како државен непријател (иако со добиена награда на престижен светски филмски фестивал) итн. Но, наместо да остави со тоа да се справи токму критиката и јавното мислење, кои што, впрочем, сосема јасно и гласно кажаа што имаа да кажат, државата се впушти во небулозни операции да коментира одделни аспекти за кои што не е надлежна. А, од друга страна, пропушта тоа да го (на)прави во апсолутно докажани / докажливи криминални дејанија што веќе толку години ни стојат пред носот токму во културата, во уметноста, во филмот, ако веќе сакате.

Но, кој, и што сака да ни каже со ваквото продолжување на неодржливите „политики“ контра уметничката критика? Дека нам, наспроти сиот цивилизиран свет, не ни треба уметничка критика, дека власта односно политиката ќе ја превзема и таа улога, дека ова, дека она? Дека треба да продолжиме да молчиме додека секакви бараби инкасираат државни пари за будалаштини? Дека тие бргу ќе се заситат и ќе престанат да крадат? Не, тие тоа никогаш нема да го направат. Мислам – да престанат, никогаш дури овој „систем“ вака (не) функционира. Или некој навистина мисли дека таму некои полуквалификувани (партиски) комисии при Министерството за култура треба и понатаму да ни држат лекции што е што? Немам веќе такво трпение да ги прелистувам фамозните годишните програми за финансирање на т.н. национален интерес во културата за да вадам трагикомични примери што и како според тие „комисии“ било прогласувано за уметност односно уметнички проект, ама се надевам дека се’ уште добро не’ служи паметењето? Ако цивилизираниот свет уште од античка Грција (на пример пишувањето на Страбо за храмот на Артемида) сметал дека критиката е целисходен „жанр“, па тоа полека фаќало корен во Рим, во Византија (Прокопие за Св. Софија), од Ренесансата (Гиберти, Вазари и др.) до Модерната и Постмодерната … зарем баш оваа Македонија ќе е единствената земја на која што критиката не и’ треба односно таа функција ќе ја врши – замислете! – Министерството за култура, па цел свет да (продолжи да) ни се смее?

ПРОТЕСТ

За уметноста и за културата протестот (треба да) е перманентна состојба. Инаку, без протест – уметнички, творечки, културен, локален и/или глобален, па и социјален – уметноста и културата како да не постојат. Се претвораат токму во „даватели на услуги“, онака како што ги класифицираше бившиот режим. А во тоа време културата и уметноста беа токму тоа: даватели на услуги на режимот, на нивните експоненти во овие области, на партиската врхушка и нивните клиенти.

Токму заради тоа, културата, па и македонската, мора одвреме навреме да покаже дека е некаква сила, дека сепак може да биде моќна, особено кога застапува заеднички интереси, кога (барем навидум) е сплотена, заедно, тогаш кога мисли дека е потребно. Или – кога има мака. Иако во тој контекст не знам што мака има сега, ама нејсе, некогаш е добро да се протестира и без вистинска причина. Си дозволувам да го кажам ова зашто, колку што знам, а знам, на Колективниот се работи, се завршува и Законот за остварување на јавниот интерес во културата, бргу ќе започне и работата на подзаконските акти … Но, мислам дека овој протест се подготвуваше подолго, кога можеби завршните фази на претходно спомнатите работи не беа така ефектуирани! Сеедно, повторно, добро е кога културата протестира, барем во оваа држава!!! Можеби треба тоа да го прави почесто? Да покаже дека е тука, зашто многумина не ја гледаат, или не сакаат да ја видат. Многумина и не умеат, ама тоа е друга тема.

Како и да е’, културните работници предводени од Синдикатот на културните работници, на Владата и’ порачаа: Колективен сега! Иако имаше и други скандирања, на пример: Доста лажевте!. Имаше и пеење, убаво, културно. Не знам кое од скандирањата е поактуелно. Мислам – ниту едно. Зашто, прво, како што веќе реков, Колективниот договор е во фаза на изработка и треба (велат) бргу да биде готов. Ни вториот слоган не е соодветен зашто Владата последниве месеци, ако не и години, на културата не и’ ветува(ше) ама баш ништо. И мислам дека токму тоа требаше да се каже, тоест да се потсети оваа Влада на ветувањата од пред три години! Ако цитираниот слоган се однесува на тоа, тогаш – в ред. Или, поточно, ако се има сето ова предвид тоест ако така ретроспективно се навраќаме на залудните ветувања, тогаш протести треба да има, и тоа секојдневни, како неопходност за остварување на одделни права, но и исполнување на многу ветувања. Особено протестите за културните и уметничките права кои се наоѓаат на последното дупче на свирчето на власта, дури и на оваа власт која што тешко ќе го „победеше“ режимот без поддршката на културата, на уметноста, на видните луѓе од овие области кои сепак нешто значат – многу повеќе од политичарите – во оваа држава. И во еден таков контекст, протестот е дури задоцнет зашто многу нешта во државава поминаа покрај културата или дури и наспроти (сепак) млаките реакции токму од страна на синдикатите, а особено од страна на т.н. интелектуална елита во државава која што, очигледно, не е заинтересирана за тие процеси.

А во оваа насока, наспроти (според мене) несоодветната „тема“ за протест – чие што решавање, како што веќе реков е при самиот крај – македонската култура и уметност имаа(т) горливи прашања за кои што можеа / можат да кренат глас, а останаа тивки. На пример: статусот на културата како јавен сектор, што е дефинитивно минирање на сите ветувања и очекувања на македонската култура и уметност уште од 2017 година, (а што ќе биде тема со која што набргу ќе се бавам  како уште една голема контроверза на македонската култура!); или статусот на уметноста (не уметникот!) во државава, на пример, или кадровската и техничката опременост на културата, или … уште едно чудо приоритетни прашања на кои што никој, и буквално никој не (сака да) мисли! Или, ако веќе сакате, на состојбите во заштитата на културното наследство како суштина на македонската култура, а во светлината на случувања со статусот на Охрид и сите игри и игрички што се плетат околу таа тема! (За понеупатените: видете го фамозниот План за управување со Охрид! Симфонија од глупости!!!). Сакам да кажам: културата може / треба да биде во постојан протест, толку проблеми се натрупале!

Но, и овој протест ги покажа сите слабости на македонската култура и уметност, барем оние видени од моја перспектива. Која што сепак и не е само моја туку најчесто е споделувана со бројни колеги чиј што квалитативен придонес во нашава културна / уметничка реалност се мери со децении. А меѓу другото и за проблемот за кој што сега сакам да проговорам. Поточно, кога ќе видите кој се’ вчера протестираше, меѓу другото дури и во првите редови, па и со свирчиња, ќе си честитате себеси што не сте биле меѓу нив. Знам, поддршката на Синдикатот на културните работници е важна, особено од редот на поискусните – да не речам повозрасните – партиципиенти во македонската култура и уметност, оние кои сепак доживеале и преживеале многу нешта, па и удари од таа „култура“ и „уметност“. Меѓутоа, кога во првите редови на протестот ќе ги видите ударните тупаници на бившиот режим на малоумноно фирерче, кога ќе ги видите сите негови војничиња кои тогаш заведуваа ред во културните институции, кои правеа списоци за бркање на членови / симпатизери на опозицијата или слободоумни поединци од работа, кога ќе ги видите токму оние кои ви ги кинеа проектите и ги фрлаа в ѓубре и кои што буквално функционираа како петта колона во културата … е кога ќе ги видите сите тие како денес, односно вчера, маршираат за некакви права … е тогаш ви се смачува животот, ви се превртува утробата, се вртите и си одите, се пцуете себеси или некој друг што воопшто сте се излажале да помислите дека во оваа и ваква држава и култура нешто сериозно може да се смени. А меѓу сите тие и организаторите на уривањето на Општина Центар, на пример, па разноразни други бараби кои беа задолжени да ставаат камења во тркалата на опозицијата во нејзиниот поход контра режимот итн. И сега, некој ќе праша: е па кои се тие? Па ако Синдикатот навистина не знае кои бараби се во неговите редови, што и како истите правеле во времето на режимот, а денес набрзина се пресоблекле – и не само се пресоблекле туку застанале и „на челу колоне“, па уште туриле и свирчиња во устите! – ако навистина им требаат и такви гниди во нивните редови, нека си ги чуваат. Мислам дека секој во македонската култура го знае довчерашното однесувањето на колегите во институцијата. И ако гледа дека најблиските соработници на режимот сега се предводници во Синдикатот на културните работници и на вчерашниот (и сите други) протести, нормално е што учеството нема да биде помасовно односно ќе ги нема токму ветераните кои се’ уште можат да и’ бидат од помош на македонската култура! Сегашното раководство на СКРМ, за кое што, патем, јас имам големи симпатии и верба во нивната решеност за „каузата“, сепак мора да поведе поголема сметка за тоа кој и како се инфилтрира во нивните редови, со какви интереси, со какво (не)културно минато. Не, никако не мислам дека треба да се претвори во некаква современа УДБА или агенција за проверка на личните биографии на членовите. Никако. Ама, некаква диференцијација мора да има, наспроти желбата за поголемо членство. Некогаш / секогаш – како впрочем и во културата и во уметноста – квалитетот на членството е поважен од квантитетот. Особено ако станува збор за ваков „квантитет“ кој што де факто никогаш и не бил дел од македонската култура! Но, дефинитивно, тој процес на диференцијација ни претстои, го сакал тоа некој или не.

ТЕРОР НА ПРОСЕЧНОСТА

или

НЕ(ДО)РАЗБИРАЊА ЗА УМЕТНОСТА (4)

Уште еден приговор може да оди на моја сметка: оној во поглед на квалитетот на „производот“ што го добиваме со државни пари, а најчесто некои априори милуваат да го нарекуваат – уметност. Односно, дилемата е следна: да не се даваат пари (државни) за локалниве испрдоци, или да се даваат (многу) пари и да се добиваат лоши „производи“? Оправдувањето би било: па барем имаме „производ“, па нека е и лош, а парите и онака мора да се потрошат, не се наши, народни се! Тој приговор, таа логика, колку и да е глупава – а е’ – држи вода, што би се рекло, но во сосема други времиња и други ситуации. Таа „логика“ функционираше во периодот 1945-1955 година, кога во таа Македонија немаше ама баш ништо, се’ мораше да почнува од „а“, па и уметноста односно уметничкото творештво. Масовноста односно квантитетот мораа да бидат пред квалитетот. Денес, оваа Македонија, Северна или не, има сосема друга ситуација, други услови, друга иднина. Логиката на квантитетот, филувана со самофалбите за којзнае какви успеси, е – контрапродуктивна! Во секоја смисла (финансиска, политичка, творечка, социјална, културна …)! Таа логика одамна веќе не функционира ни во образованието. Напротив – и таму е контрапродуктивна! Зарем не се уверивме во тоа во изминатата деценија со онаа збирштина „факултети“ што лиферуваат дипломи за пари? Таа логика – во културата, уметноста, образованието – се’ уште ја стимулираат само најглупавите, потпросечните, недокваканите, неуките и некадарните кои се затскриваат зад флоскулите дека Македонија е божем присутна ваму и таму, дека „не’ има“, дека сепак одиме напред … Напред – каде? Во пропаст, во урамниловка, во потпросечност … ? Не’ има, точно, ама тооолку ретко и се’ помалку на вистинската, реалната културна мапа на Европа, а на уметничката речиси и не’ нема! И таа вистина мораме да си ја признаеме и прифатиме и да почнеме безмалу од нула! Зашто ние и сме на нула, само упорно не ги симнуваме розовите очила. Нема да говорам за тоталниот крах во културата, особено во културното наследство – Охрид ни е „светол пример“, нели – но ние се’ помалку добиваме квалитетен, вистински уметнички „производ“ со кој што би можеле да се натпреваруваме со светот. Добро, уметноста не е натпревар, се согласувам, ама убаво е да имаш свои квалитетни уметници / дела на големите меѓународни уметнички „натпревари“, светот или барем делот од светот што се бави со уметноста да говори за нив итн. Како за „Honeyland“, на пример, како за овогодишното издание на Фестивалот „Браќа Манаки“ (без оглед дали ќе ме прогласите за пристрасен!), како за иницијативите на Музејот на современата уметност со, на пример, јужниот сосед, како за некои изложбени потфати на Археолошкиот музеј последниве две години … Ете толку треба, дајте им ги парите на тие што знаат и умеат да работат, а измарширајте ги сите оние други бараби кои секојдневно дремат по министерски и директорски кабинети, по партиски штабови и коват лични муфљуски „политики“. Теророт на просечните, на шалабајзерите, на упикувачите во уметноста и културата еднаш мора да престане! Ниту една сериозна културна политика, ниту една сериозна политика за поддршка на уметноста не може да се базира на квантитет и дај-дам партиски хохштаплерај. Ако наместо педесет изложби во годината оваа држава финансира само пет, или нека се и десет, ама сериозно и стручно / професионално селектирани и поддржани со оптимален буџет, ефектот ќе биде барем стопати поголем. Ако според истиот принцип се поддржат само две-три квалитетни сценарија и тие (играни) филмови се истуркаат со полни буџети, повторно ќе имаме далеку поголем уметнички импакт и дома и надвор. Истото важи за книгите, за претставите, за концертите … Е сега, ќе има незадоволни, особено оние научени секоја година да инкасираат и со месец дена работа да живеат лагоден живот две години небаре се поголеми од сите светски ѕвезди што прошетаа низ Битола годиниве. Па нека бидат малку и тие незадоволни, а не цела држава да ја држат во лично алчно заложништво. Како оној нашион „великан“ кој живее на Менхетн со наши пари, а продава пуфки за спас на Дебар маало! Но и многумина други, се разбира, за кои и не знаеме каде живеат! А впрочем, кај нас, „уметноста“, особено филмската, во блиското минато знаеше да зацрни цели градови. Тоа ли е целта на македонската филмска „индустрија“, на македонската култура и уметност? Да пљачкосува каде и како што ќе стигне, неодговорно, самобендисано, неказнето … а долговите да им ги плаќаме ние? Од друга страна, македонскиот филм повеќето компетентни го апострофираат не заради тоа што таму состојбите се радикално полоши отколку во другите „уметности“ туку заради фактот што таму државата дава најголеми пари за (условно) најмали ефекти! Иако ефектите од уметноста, ако е’ уметност, не се баш така лесно мерливи. Но, инаку, речиси и да нема никаква разлика меѓу состојбите во филмот со оние во театарот, визуелните уметности, издаваштвото … Споредете ги само парите и резултатите, на пример бројот на издадените и прочитаните книги, средствата за домашниот филм и неговата гледаност дома итн.! Некои од тие „ремек-дела“ не се ни прикажани пред македонските граѓани од чии што пари се направени.

А за партиските членови и симпатизери секогаш можат да се најдат и други начини за искажување на благодарност (или како тоа веќе се вика во партиските кругови) а не со нивно сместување во редовите на уметноста и културата. Културата, или во случајот уметноста, не се Бит-пазар на кој што се во тек постојани распродажби на директорски фотелји, на места во управни и стручни одбори, во разноразни комисии и други (сепак пристојно) платени тела. А особено не за самопрогласени уметници кои не знаејќи што да прават со себе се вгнездиле во светот во кој што никако не припаѓаат!

И повторно, како што веќе реков: првиот чекор кон излезот од безизлезот е стимулирањето на критиката. Без јавен критички збор не може да постои уметност и не можат да функционираат здрави односи во таа област. Критиката – се разбира ако е стручна и компетентна – е таа што (ќе) валоризира. Јавно, компетентно, безпоговорно! Критиката е таа која што апостериори го прогласува едно дело за уметничко, или не, односно ги „вреднува“ на отворена сцена, преку јавен збор, сите негови страни, добри и/или лоши. Актуелното прашање е: кој ја уби македонската критика?

ГРАБЕЖ СО ДРЖАВНА ПОМОШ

или

НЕ(ДО)РАЗБИРАЊА ЗА УМЕТНОСТА (3)

Секоја реакција на моето инсистирање на поврзување на уметноста – тоест, во случајов, со неуметноста – и државата би била само делумно прифатлива. Имено, точно е дека во нормални (европски, ама и во многу земји во светот) државата се обидува, најчесто успешно и преку разни механизми, да се дистанцира од процесот но и од финалниот уметнички „производ“ (без оглед дали навистина станува збор за уметност или не, што во крајна линија е работа на други „инстанци“, на пример критиката!). Зошто? Токму затоа што е, во најмала рака, непримерено државата (читај: политиката), покрај се’, да е инволвирана дури и во уметничкиот процес / резултат. За тоа, за таа потенцијална инволвираност на државата, паметните измислиле низа процедури кои што, со нивната сложеност, уште на прв поглед, ве одвраќаат од „грешни мисли“.

Ние, се разбира, не размислуваме така, ако воопшто и размислуваме за тие нешта. Ние, како држава, како власт, како политика, дури се гордееме ако сме „до балчак“ заплеткани и во тој процес, за што, повторно, сведочи она шизоидно „Скопје 2014“ каде самото фирерче, главом и носом, ги бираше главните „дела“ што денес ни го „красат“ центарот на градот! Но, тоа, да речеме, беше една можна крајност која што не би сакале да се повтори. А сепак, тој „процес“ на мешање на државата односно политиката (и) во уметничкиот процес / резултат сме го имале и пред фирерчено, го имаме и денес, а популарно се нарекува (отприлика) Годишен конкурс за финансирање на проекти од национален интерес во културата. И бидејќи уметноста, со право, е дел од културата, државата, олицетворена во Министерството за култура, буквално – или, ајде да ја омекнам констатацијата: индиректно! – ги избира и уметничките проекти (книги, претстави, изложби, филмови …) во нивната почетна (и комплетно нејасна, само со зборови елаборирана) фаза. Фаза односно проект односно предлог кој што, во идната разработка и финализација може да претрпи безмалу целосни измени, а за што никого не го боли глава. И ако кажете дека, сепак, во тој процес (книга, изложба и сл.) станува збор за „мали пари“ – иако тоа е сосема релативна, неодредена формулација – во театарот на пример тоа не е така, а за филмот и да не говориме бидејќи таму се вртат по милион евра од филм, секоја година кај исти луѓе! Оттука, моето апострофирано посочување на државата во врска со наталожените проблеми во македонската уметност не е баш така случајно, уште помалку наивно и неаргументирано!!!

Но, без оглед на тоа, јас и понатаму (ќе) стојам на ставот дека мали држави од нашиот формат, без соодветен културен и особено уметнички пазар, едноставно се осудени да се плеткаат и таму каде што не им е местото – во уметноста! – инаку ризикуваат да останат и без тоа малку што го имаат. Но, токму затоа се измислени институциите, особено оние со национален предзнак, токму затоа се смислени процедурите за добивање државни средства за уметнички проекти, итн. Но токму затоа на светов, па и кај нас, постојат учени професионалци, а едновремено и чесни луѓе кои знаат и умеат да ја вршат и таа работа. Без оглед дали се членови / симпатизери на владеачките партии. А видовме / гледаме до каде не’ донесоа токму тие членови. Или, и парите, особено парите кај нас имаат партиска боја?

Ако тој проблем во уметноста немоќно го гледавме цели дванаесет години, ако гледавме шалабајзери и шарлатани како ни продаваат уметност, мораме ли тоа да го гледаме и денес? Ако сите партиски местенки со наводно „стручни“ комисии не’ доведуваа до лудило, мораме ли истиот филм да го гледаме и денес? Или, кога веќе го спомнувам филмот: па малку ли им беа милионите евра разграбани по секакви партократско-пријателски основи на оние неколкумина „славни“ наши македонци и македонки та мораме и денес да им го плаќаме секој испрдок? Таа убиствена врска, тој јарем околу сопствениот врат оваа власт, оваа држава, мора да ги прекине односно мора безусловно да ги прифати и наметне сите (одамна измислени) демократски процедури на (неопходното) финансирање (и) на уметноста со државни пари. И тука нема пардон, нема привилигии, нема протекции.

Една од гаранциите во тој поглед, можеби единствена, е стручноста, компетентноста, професионалноста на луѓето во државните институции кои се бават со „проценка“ на потенцијалните можности / квалитети на еден уметнички проект. Ако тука се проврат етничко – партиски пулени со конкретни задачи зададени од партиските штабови, работата во старт пропаѓа. И тоа, за жал, не’ следеше повеќе од една деценија и тоа во онаа најрудиментирана, најпростачка форма на партиски грабеж во името на „уметноста“. Вреќи пари, се разбира метафорички, а (велат) некогаш и буквално, се изнесуваа од она Министерство за култура, со државно-партиски амин, за коекакви „уметнички“ идиотштини и хохшаплераи, за измислени „национални проекти“ и „национални величини“. Не е тајна и дека голем дел од парите и хонорарите за она малоумно „Скопје 2014“ се враќале во партиската каса или (попрво) во џебовите на поединци од партиската врхушка. Од каде, инаку, онакви цени небаре во Скопјево работеа се’ сами Леонардовци и Микеланѓеловци!? Или уште еднаш: зошто никој не ги (на)прави конечните математики во македонскиот филм – што инаку, повторно, е обврска од Националната стратегија – за да јавно се види „завршната сметка“ колку милиони евра легнале во џебовите на „големите“ македонски режисери? Зашто, кога го слушате Фатих Акин како вели дека не е сигурен дека ќе најде пари за следниот негов филм, добивате желба да му понудите македонско државјанство па човекот да нема такви гајлиња! Се разбира, ако успее да се справи со домашниве хиени во јагнешка кожа. А впрочем, прашање е и дали воопшто од локалциве ќе биде прифатен / признаен како некаква филмска вредност? Зашто кај нас важат сосема различни правила (не само во филмот). Едното е: колку ти е полош претходниот „производ“, толку повеќе пари ќе добиеш за идниот. И така секоја божја година. Сакам да речам дека нашата локална „политика“ во уметноста е да наградуваме неуспеси, а не – успеси! Е тука филмот е шампион!!!

Односно, аа жал, кога говориме за состојбите во уметноста денес, започнуваме да ги сведочиме горе-долу истите или сличните односи и во изминативе три години. Со малку, сосема малку видоизменети актери / улоги, и форми, а со еднаков ефект. Механизмите се речиси исти, дел од „националните величини“ успешно се престроени, касите еднакво успешно се празнат, со еднакво поразителен резултат! И затоа, кога говориме за состојбите во уметничката сфера и државната улога во истата, а имајќи предвид дека без силната државна поддршка нема да имаме ни „у“ од уметност, јасно е дека многу нешта (ќе) мора да се менуваат. Го сакале ние тоа или не, инаку ја осудуваме уметноста на континуирано пропаѓање во апсолутно сивило, во страотна непрепознатливост, дилетантизам, кич и невкус. Првиот чекор кон излезот од безизлезот е стимулирањето на критиката. Без јавен критички збор не може да постои уметност и не можат да функционираат здрави односи во таа област. Критиката – се разбира ако е стручна и компетентна – е таа што валоризира. Јавно! Но (и) за тоа во некоја наредна прилика.

ХАОС ОД НЕВКУС И НЕКВАЛИТЕТ

Ние, секако, би биле среќни кога нашава ситуација во уметноста, па и во културата како целина, би можела да се нарече – криза. Тоа би ни давало некаква надеж за можен (повторен) исчекор, за некаква ревитализација – брза или подзабавена, но сепак извесна, речиси сигурна – што пак од своја страна би била некаква (иако скромна) гаранција и за сочувани здрави темели врз кои што повторно ќе може нешто да се издигне, надгради. Добро, ова звучи претраорно, наликува на вообичаените македонски црнила (иако не е далеку од тоа!), како на пат без враќање. Ама сега, од оваа денешна перспектива и после цели три-четири години од падот на режимот, нештата се горе-долу исти, или премногу слични, ништо не се поместува, ни за милиметар а не пак за метри, царува истиот политикантски дух и методи, ве заплиснува истиот дефетизам кај најголемиот дел од уметниците. И, што е најстрашно: веднаш зад аголот ве чекаат истите дилетанти. Или, можеби грешам? Дај боже, ама, навистина би сакал да слушнам за една сериозна изложба во овие четири години – пардон, имаше една: на Велимир Жерновски во МСУ … ама како беше: една ластовичка … – за една издржана претстава, еден барем просечен филм (освен „Honeyland“, се разбира) или, во недостаток на оригинален творечки производ, барем да можеме да говориме за сериозни стручни исчекори во музеологијата, во заштитата на културното наследство, во меѓународната размена … што и да е’. Не’ уби незнаење, неспособност, расуло, нестручност, некоординираност, неталентираност или мистифицирана политичка „талентираност“ итн. А пари – ко плева!

Многумина велат дека после онакви долготрајни кризи како македонската комплетна општествена катаклизма неопходно е двојно повеќе време за излез од истата, многу време за нов почеток, за будење на ослободената свест. Ама ако во четири години нема ни никулец навестување од тоа будење на македонската уметничка пролет … тогаш што правиме? Некој мора да има одговор на ова, иако знам дека нема. И не само што нема, туку никој ниту размислува на таа тема! Розовите очила никако да се заменат со нормална диоптрија!

Ок, некој, или секој, ќе праша: а што е тоа нормална диоптрија? Па во нашиов случај тоа би можело да биде, на пример, времето на деведесеттите години, но уште подобро кога би го вратиле духот, но и резултатите од времето на деценијата, па и повеќе, пред распадот на онаа така и толку „омразена“ СФРЈ. Во која што, како сакате кажете, македонската култура – цутеше! Да, впрочем, убиствена е мислата дека треба да живеете со духовите од минатото, ама за македонската уметност тоа, од денешна перспектива, се чини најдобра варијанта. Се разбира дека тоа е утопија, а клучното прашање би било: зошто е тоа така? Зошто тогаш беше подобро, зошто тогаш бевме поуспешни, зошто тогаш нештата / политиките функционираа подобро и даваа резултати? А луѓето се горе-долу – исти? Па, прво, луѓето не се исти. Се истроши „материјалот“, ако воопшто и бил добар материјал. Бидејќи, на пример, не може уметникот, ако е навистина уметник, да престане да создава, да секне неговиот интерес за уметноста со самиот факт што се вработил! Тоа ќе рече дека никогаш и не бил – уметник! А погледнете ги денес македонските надежни генерации од деведесеттите. Абер нема од дела, нема уметност, нема изложби, има само ухлебување и трка по пари. Главно незаслужени! Затоа впрочем и нивната очајна политизираност која што треба(ше) да им донесе повисоки места, поголем хонорар, инкасиран главно без труд, без мака. Или, ако сакате, ако уметничките факултети се кај нас некаков репер за квалитетот во уметноста, на прстите на едната рака можете да ги изброите уметнички настани во кои што главните протагонисти се токму тие луѓе! За квалитетот дури и да не говориме, говориме само за настан, случка, поза … Второ, нормално, културната / творечката атмосфера е целосно сменета. На многу полошо, иако со многу повеќе пари. Што ќе рече: апетитите (финансиски) пораснаа, но во несразмер со квалитетот. Но, и тоа е една од заслугите на она „Скопје 2014“, каде со злато се плаќаше кичот и шундот! И тоа токму на професорската уметничка фела од сите „уметнички“ / „академски“ провениенции. Сега, за истите тие, се’ друго е мала пара, ситниш, недоволен ни за џепарлак. Па зошто тогаш би работеле? Трето, отсуството на критичката мисла, на јавниот збор токму за уметноста и културата – што повторно е уште еден „подарок“ од некогашниот режим – влијае „стимулативно“ за неспособните, за некадарните, за мрзеливите, за неуките. Нема кој да им каже колку се неспособни, колку се неуки! Политиката само благонаклоно ги потчукнува по рамото, го отвора азното кога ќе затреба, ги игнорира оние кои не се нејзини … Затоа, впрочем, со конкурсите на Министерството за култура се бави Антикорупциската комисија – што е вон памет, ама во оваа држава очигледно нема кој да мисли – а не струката и критиката. И четврто, и веројатно најтрагично, е фактот дека сите наши минати напори, сите минати државни и професионални вложувања (по сите основи) не дале речиси никаков резултат односно не обезбедиле континуитет во вредносните критериуми, во стандардите, во разбирањата на уметноста и културата во целина.

Ако денес владее ваков мизерен хаос од невкус и неквалитет на уметничката сцена а за тоа никој не чувствува ама баш никаква вина, или смета дека тоа е вон нивна „контрола“, тоа многу говори за културното ниво на целата држава. Ако уметничките институции, оние таканаречени национални и со некаква божем важна традиција и историја, можат да си дозволат вакво дилетантско живуркање на уметничкото дно, ваква неукост и нестручност, апсолутна негрижа за јавните резултати од нивната (не)работа, тоа повторно речито говори за суштинското неразбирање на нивната улога во општеството, целосно толерирано од државата односно политиката. Згора на се’, сето ова, често дури и во посилна форма беше констатирано и во Националната стратегија за развој на културата во Р(С)М за периодот 2018-2002 година усвоена од највисокиот законодавен дом во државата, очигледно без (дури) минимален резултат. Ние се’ уште говориме за затворени институции, за нестручен односно неквалификуван кадар дури и на раководни места, за крајно непрофесионален однос не само кон уметноста туку и кон јавноста односно општеството кое што де факто ги сервисира нивните принадлежности.

Оттука, дури и не зачудува што бранот на криминалот, клиентелизмот и корупцијата кои што длабоко навлегова во културата успеаја да ја инфицираат и уметноста. Но, зарем очекувавме нешто друго? Ние, очигледно, како за ништо да немаме соодветен одговор! Или, дури, прашање е и дали воопшто има некој заинтересиран да одговори?

НЕ(ДО)РАЗБИРАЊА ЗА УМЕТНОСТА (1)

Отсуството на дијалог за сите, особено за најважните аспекти на културата и уметноста во една држава неминовно води кон куршлуси, недоразбирања (како најблага можна форма), фаворизирања на маргиналното односно кичот и неукоста, политикантство и во овие области, за да, конечно, резултира во целосно губење на секави воспоставени стандарди и критериуми, а со тоа и на потенцијалниот вредносен систем, ако воопшто постоел. Кај нас овој процес, како и многу други процеси витални за државата, започна уште со осамостојувањето и многупартскиот систем, но сепак со сосема благи назнаки, прилично срамежливо, со главно финансиски оправдувања за постапното елиминирање на струката и професионалноста, критиката, згаснувањето на уметничките списанија и слично. Го спомнувам воведувањето на многупартискиот систем зашто одеднаш, како и во политиката, се најдовме среде некои / некакви нови уметнички и културни протагонисти, среде некои нови фаци и персони и нивните „критериуми“ небаре културата и уметноста се само опашки на политиката тоест на политичките партии и секоја си има свое парче во нив, свои фаворити кои сега / тогаш требаа да ни се наметнуваат како мерило за вредност, и успешност! Таа будалаштина некако, извесно време, успешно беше амортизирана, но партиските фаворити веднаш ја увидоа слабоста на системот, поткупливоста на политичките структури, принципот дај-дам кој што полека но сигурно продираше и во културата, па дури и во уметноста. Тогаш стана прашање на време кога ќе дојде превратот! Така и бидна.

Немам јас ама баш никакви дилеми дека и периодот на владеењето на таканаречената „лева опција“ олицетворена во Социјалдемократскиот сојуз на Македонија во периоди после 1992 година имаше редица слабости, особено во културата и уметноста, а посебно во тенденцијата да се задржат „на власт“ (или на буџет!) старите „црвени“ линии и структури од минатото, дури и кога самиот бев дел од тој систем како висок функционер во Министерството за култура. Но, почетните чекори во културата – не во уметноста! – беа чекори на учење и барање соодветен модел за една мала по опфат државичка ама сепак богата со културни процеси и уметнички струења кои успеваа некако, тешко ама сепак, да го држат чекорот барем со југословенската култура и уметност. Бидејќи акцентот овде е на уметноста, ќе ги спомнам само дострелите на таа Македонија во ликовната уметност (Мазев, Чемерски, Анастасов, Хаџи Бошков, Грабул …), театарот (Драмски театар, Ристо Стефановски, Горан Стефановски, Слободан Унковски, Владимир Милчин  …), во литературата (Блаже  Конески, Петре М. Андреевски, Живко Чинго …), во т.н. сериозна музика (Трајко Прокопиев, Тодор Скаловски, Ванчо Чавдарски …), во архитектурата (Муличковски, Поповски, Чипан, Константинов …), па „Леб и сол“ ако сакате, итн. Се разбира дека многумина, за жал, остануваат неспомнати, но целта не е овде и сега да се потсетуваме на минатите добри времиња. Прашањето не е дури ни зошто македонската култура и особено уметноста не може денес да изнедри ниту едно сериозно творечко име со барем национални ако не регионални референци, а за пошироки дури и да не говориме? Прашањето е зошто ние безмалу воопшто немаме уметност, односно каде ни се не(до)разбирањата, куршлусите, стапиците во кои што сме западнале, со или без наша вина? Иако, вината, баш и онаа личната, никако не ќе можеме да си ја избришеме од совеста!

Спомнатиот преврат, оној со убиствени димензии, дојде во 2006 година. Политикантството, распашаноста, насилието, незнаењето, ги заменија и онака тенките нишки на кои што се држеа одделни културни и уметнички процеси во државава. Плус, инсталацијата на целосно неписмен, или во најмала рака полуписмен партиски административен и управувачки апарат, прво во државниот орган надлежен за работите во културата а потоа и во културните односно уметничките институции значеше целосен прекин со континуитетот на оние некакви, минорни но сепак плодоносни културни и уметнички политики – или „политики“, сеедно – кои сепак даваа(т) некакви резултати. „Новите“, неписмените, провинциските и малограѓанските „политики“, осмислени во партиските штабови од страна на дефинитивно и денес веќе осведочено малоумни оберштурмфирери и нивните малоформатни гаулајтери водеа кон целосна приватизација и партизација на културата и уметноста во тогашна Македонија. И тој процес трае до денес, речиси недопрен во неговата глупост, неразбирање, незнаење, простотија!

Впрочем, и ова „Скопје 2014“ е типичен производ на државните малоумни „политики“ но и на нашата апсолутна уметничка глувонемост, на нашата културна ретардираност, на целосниот прекин на битисувањето и разбирањето на уметноста на овие простори. Македонската уметност на сите планови беше поразена до нозе, дилетантизмот и неспособноста го вееа партиското знаме на победата: визуелната уметност се изедначи со кичот, театарот со свадба, филмот со државна пропаганда … Државата, олицетворена во партијата на власт, преку органот надлежен за работите во културата се обиде, и успеа, да октроира модел што требаше да се следи. Моделот е се’ уште околу нас. И кога имате таков модел – можете ли да имате сериозна уметност? Кога во уметничките институции се’ уште комотно седат немуштите и неспособните инсталации на тој модел, уметноста не мрда ниту за милиметар. Целосниот крах на македонската уметничка сцена беше јавен, јасен и гласен. Погласен не може(ше) да биде! А македонските уметници никогаш не биле помолчаливи!!!

Да, после една таква катаклизма каква што доживеаја македонската култура и уметност би било неочекувано нештата да се ревитализираат преку ноќ. Поточно, тоа би било можно со посмела, комплексна и сериозно реформски настојчива културна политика. Но, денешните состојби сведочат и за нешто друго: сведочат за културен и уметнички амбиент од пластелин кој што може да биде гмечен и моделиран согласно барањата односно очекувањата на државата тоест нејзините експоненти – политичките партии. Зашто, да има(в)ме здрава, самосвесна, професионална, смела ументичка сцена, прво, немаше да ни се случи тоа проклето „Скопје 2014“, второ, немаше во институциите да се проврат сите оние неспособни стаорци и, трето, кичот ќе беше исфрлен од нашата уметничка средина како диво месо, како туѓо тело. Се разбира, ништо од тоа не се случи само заради калкулантскиот однос на уметниците, на критиката, на струката. Никаква утеха не може да ни биде што состојбата во уметноста не е ништо подобра ниту во регионот, или што и домашното образование и (особено) наука поминуваат низ иста криза. Но, всушност, проблем е што ова нашево не е и не може да се нарече криза! Кризата е минлива категорија, а нашево е константа, пропаст, црна дупка. Но за тоа следниот пат.

СТОЛБ НА СРАМОТ

Неодамна јавно го поставив прашањето што може поединецот да направи контра овој „гламурозен“ кич во главниот град, контра „Скопје 2014“, или контра кој и да е’ план на власта – која и да е’ – ако таа навистина намислила да се однесува, или да не се однесува, согласно дадените ветувања и/или демократските принципи. Кај нас, сега и тука, како впрочем и пред неколку години, одговорот е еден и ист – ништо! И тоа е поразувачкиот факт не само во поглед на „Скопје 2014“ туку и во однос на сите политики на власта, која и да е’, во дадениот македонски општествено политички миг. И тоа е нашата алфа и омега, првата и задната страница на македонската демократија која што, за жал, се сведува само и единствено на ветувања и – неисполнувања на ветеното. И тоа така не може да функционира, ниту ден повеќе, без оглед што, формално, па и фактички, никој не обрнува којзнае колкаво внимание на гласот на јавноста. Тој поразителен факт е клучната точка на македонската демократија. Или ќе почне да функционира, или – не. Ама тоа не значи многу нешта, меѓу другото и губењето на вербата во потенцијалните демократски капацитети на државата, особено во времето на оваа политичка опција која сите сакаме да ја гледаме како социјалдемократска, како демократска во пошироката смисла на поимот, како „народна“ (што и да значи тоа!). Ако наспроти сите поединечни, (неформално но и формално) групни укажувања за сите злосторства на дотичното „Скопје 2014“, ако наспроти едно чудо експертски извештаи и елаборати и сериозни меѓународни упатувања на сите кршења на безброј важечки закони власта односно нејзините носечки институции остануваат глувонеми, тогаш логично е прашањето: за кого истите работат? Ако само јас, на овие страници, изнесував факти и аргументи за незаконската и во суштина штетната страна на овој „проект“, паралелно со отворен повик до надлежното обвинителство и неговиот прв човек, а сето тоа најбезобразно се игнорира, како да ја дефинирате таа ситуација? Ако кај нас, се’ уште, ниту еден официјален во тоа време орган или поединец не е ниту повикан на некаков разговор, да не речам распит, за каква правда и правосудтство говориме во оваа држава? Зарем криминалот на оној Боки Зеричи и неговите компањони со рекетирањето на некои бедни 2-3 милиони евра се побитни за државава од „Скопје 2014“ и украдените речиси една милијарда евра? Некој треба ли да одговори на овие прашања? Или – не?!

Сеедно, не дека и треба да се очекува којзнае каков спектакуларен одговор, но она што поединецот (се’ уште) може да го направи во интерес на правдата во оваа држава е да биде настојчив во јавното покренување на сите битни прашања / криминали сврзани со овој самонаречен и самонарачан проект, но и со посочувањето на главните виновници за целата оваа историска калварија на македонската култура, уметност, демократија, законодавство, правда … Зашто овој „проект“, и овој „проект“ поименично мислам дека вреди – според украдените материјални но и духовни вредности – многу повеќе од барем половината случаи покренати од покојното Специјално јавно обвинителство. Зошто? Мислам дека го знам, и барем го насетувам одговорот, ама коментарот ќе го оставам за некоја друга прилика. Или, само како навестување: убеден сум дека нашите правосудни органи се до толку неписмени за овој вид криминал што дури не умеат да ги согледаат ни неговите вистински димензии! Тие се тотално некомпетентни за оваа материја, ама не сакаат тоа да го кажат. Мислите дека грешам? Баш би сакал да слушнам противодговор!!! Поточно, ако грешам, ако тие се свесни за сите аспекти на овој мега-криминал, зошто тогаш не покренуваат случај? Има ли поголем криминално-политички случај, има ли поголем финансиски крминал, има ли поголем културен криминал во оваа и ваква јадна Македонија? Ќе гукне ли Јовески, или и понатаму ќе се вади на важноста на некои ситни шибицари од типот на онаа „медиумска“ будала?

Како и да е’, а имајќи ја предвид особено горенаведената причина, но и сите други, особено онаа дека контра ваков јавен, отворен, масивен и масовен криминал мора да постои соодветен одговор, можеби поединецот може посилно и поконсеквентно да влијае на јавното мислење во поглед на покренувањето на соодветни постапки контра сите учесници во овој мега-криминал, или кражба на векот, како сакате. А тоа може / треба да биде на следниот начин: макеодонската јавност мора да оформи столб на срамот на кој што со мрсни црни букви ќе бидат впишани сите главни имиња – учесници во овој криминал. Да, знам, секој полуписмен македонски адвокат ќе скокне и ќе свика дека тоа е прејудицирање на вината, дека секој е невин додека не се докаже спротивното, ама … центарот на Скопје најречито говори во полза на обвинувањата. Ама, нели велат правдата била слепа? Е па во случајов – не е! Или, ако сакате, за која и каква презумција на невиност можеме говориме за оној бандит во Будимпешта кој отворено изјави дека е творец на „Скопје 2014“, или за министрите во неговата влада (а особено за оној надлежен за финансиите) кои свесно и доброволно учествуваа во криминалот односно во неговото прикривање, или пуфлана како министерка за култура преку чии раце поминаа сите пари за овој кичерај, или за оние градоначалници на Општина Центар кои така беневолентно ги земаа незаконски доделените државни пари и ги расфрлаа на она ѓубре среде градот? Понатаму, на македонскиот столб на срамот ќе мора да се најдат и имињата на сите оние „стручни“ поддржувачи на шизоидното „Скопје 2014“, почнувајќи од онаа фарсична збирштина од разноразни „д-р“ директорчиња во Управата за заштита на културното наследство, па на националниот / локалните конзерваторски центри кои безрезервно го бришеа вистинското македонско културно наследство за да отстапат место за прогласување на новите вмронски идиотски „градби“ за ново културно наследство, па сета онаа македонска интелектуална фукара (филозофи, сликари, писатели, глумци и остала багра) која секојдневно, по налог на малоно фирерче, ја труеше јавноста со нивните славопојки во полза на неговата идиотштина, оние полуписмени „архитекти“ кои ни продаваа муда за бубрези тоест штали и колиби за постмодерна, оние провинциски историчари на уметност и критичари чии што перверзни тези тежнееа да го оправдаат грабежот и кичерајскиот криминал низ сите оние испрдоци што секојдневно ни предизвикуваат гнасење, кога и да ги видиме … Се разбира дека на тој хипотетички столб на срамот, апсолутно при врвот ќе се најдат имињата и на оние самонаречени (партиски) уметници чии што дилетантски „творби“ ни го засмрдуваат градот веќе толку години, заедно со имињата на оние општински одбори и комисии кои што им ги прифаќаа по цени недостојни за такви шутраци. А сите беа плаќани со државни пари небаре се најголемите светски мајстори на занаетото. А тие да ти биле мајстори на далаверата, зашто поинаку не би ни можеле да опстојат.

Заборавив некого? Можеби, ама историјата нема да ги заборави, во тоа треба да бидат сигурни зашто кога-тогаш на чело на оваа држава ќе дојдат посмели и поучени луѓе, посмели и поодговорни за судбината на идните генерации. И тие, верувам, навистина ќе го подигнат тој столб на срамот, зашто оваа држава имала големи срамови во минатото, ама друг културен срам од ваков формат – не! И тоа мора соодветно да се обележи. Она што малку „ме јаде“, иако немам за тоа лична причина, е следната вистина: дали идните генерации ќе ги поштедат и овие кои денес глумат дека не го гледаат оваа смрдливо гомно пред носот, кои едноставно, од неразбирливи причини, нне мрдаат со прст да се справат со ова зло наречено „Скопје 2014“? Или, и нивните имиња ќе се најдат на тој столб на срамот? Не знам, не сакам да прејудицирам, секој треба да мисли на / за себе. Ама сигурен сум дека тој ден ќе дојде!